Otpadne vode: izgradnja klimatski pametnih i cirkularnih sistema u BiH
Za BiH, koja će graditi većinu svoje infrastrukture za otpadne vode u narednim decenijama, postoji prilika da se direktno pređe na klimatski otpornije i cirkularne sisteme, umjesto da se ostane zarobljen u zastarjelim modelima.
To znači izbjegavanje tehnologija koje ne zadovoljavaju moderne standarde za kontrolu zagađenja, cirkularnu ekonomiju i otpornost na klimatske promjene.
Umjesto toga, BiH ima priliku za direktan prelazak na rješenja koja vraćaju vodu, nutrijente i energiju, integrisanje prirodom zasnovano upravljanje oborinskim vodama, omogućavanje ciljano odvajanje na izvoru, gdje je to korisno, izgradnja klimatski otporne usluge, sposobne da izdrže poplave, suše i ekstreme vremenske događaje koji već utiču na region.
Ovo su neka od rješenja stručnjaka iz Štokholmskog instituta za okolinu (SEI), istraživača Daniela Ddiba, sa radionice „Unapređenje upravljanja otpadnim vodama unutar planova održive tranzicije općina/opština i gradova – lekcije iz Švedske“, koja je održana u Brezi.
Decentralizovani sistemi su najprikladniji za opštine i gradove s rasprostranjenim naseljima, zahtjevnom topografijom ili ograničenim budžetima za velike kanalizacione mreže. U Švedskoj, Örnsköldsvik i Norrtälje su primjeri opština koje upravljaju desetinama malih postrojenja i desetinama hiljada lokalnih sistema zbog brdovite teritorije, ostrva ili sezonskog stanovanja. Njihovo iskustvo odražava situaciju u opštinama i gradovima BiH poput Ugljevika ili Gradiške, gdje raspršene aglomeracije možda čine potpuno centralizovane mreže nerealnim.
Investicione potrebe za upravljanje otpadnim vodama u BiH (oko 3,5 milijardi evra za usklađenost s EU zahtjevima) su značajne. Međutim, važno je naglasiti da dugoročna održivost zavisi od organizacije i finansiranja sistema, a ne samo od same izgradnjem kaže švedski stručnjak.
Postoji nekoliko mogućih pristupa:
- Projektovanje sistema u skladu sa veličinom aglomeracija je ključno. Izgradnja
prevelikih postrojenja ili mreža vodi do nedovoljne iskorištenosti, visokih operativnih
troškova i finansijskog opterećenja, kao što je vidljivo kod nekoliko postrojenja u BiH
koja rade ispod projektovanog kapaciteta. Prilagođenom decentralizacijom mogu se
izbjeći nepotrebni kapitalni troškovi. - Mehanizmi povrata troškova koji se koriste u Švedskoj mogu biti poučni, gdje tarife
pokrivaju stvarne operativne i investicione troškove prema principima pravičnosti. To ne
znači odmah visoke naknade, već postepeno usklađivanje tarifa sa stvarnim
troškovima, uz transparentnu komunikaciju s korisnicima. Švedske općine koriste
kombinaciju priključnih naknada, tarifa po potrošnji i posebnih naknada za lokalne
sisteme. Sve to funkcioniše unutar jasnog pravnog okvira, što pokazuje da je moguće
prilagoditi tarifni okvir s različitim komponentama. - Međukomunalna saradnja može pomoći u smanjenju operativnih i kapitalnih troškova
dijeljenjem tehničkog osoblja, laboratorijskih usluga, postrojenja za upravljanje muljem i
planerskih kapaciteta. Vanjsko finansiranje, poput EU fondova, razvojnih banaka i
donatorskih programa, također igra ključnu ulogu, ali ove investicije su najučinkovitije
kada su kombinovane s jakim lokalnim planiranjem i realističnim operativnim
budžetom.
Radionicu u Brezi su vodili Daniel Ddiba i Linus Dagerskog iz Štokholmskog instituta za okolinu (SEI), zajedno s lokalnim stručnjacima Melinom Džajić Valjevac (održivo upravljanje vodom i hemikalijama) i Murisom Mešetovićem (korporativne i javne finansije).
U radionici su učestvovali predstavnici partnerskih opština i gradova u okviru BiH SuTra projekta, kao i delegati ključnih udruženja komunalnih preduzeća i opštinskih tijela.
